Skala Oceny Objawów Edmonton (ESAS), ang. Edmonton Symptom Assessment System (ESAS-r) – poniżej opisujemy, co ocenia to narzędzie, u jakich pacjentów się je stosuje, jak przebiega badanie i jak interpretować wynik. Omawiamy też wyniki badań nad rzetelnością i trafnością oraz wskazujemy publikację źródłową.
Co mierzy Skala Oceny Objawów Edmonton (ESAS)?
Skala Oceny Objawów Edmonton (ESAS) to krótkie narzędzie do oceny nasilenia najczęstszych objawów u chorych w opiece paliatywnej. W wersji zrewidowanej (ESAS-r) pacjent ocenia w skali 0–10 dziewięć objawów: ból, zmęczenie, senność, nudności, brak apetytu, duszność, przygnębienie, lęk i ogólne samopoczucie, z możliwością dodania jednego własnego. Regularne powtarzanie oceny pokazuje, jak zmieniają się objawy i czy leczenie przynosi efekt. Skalę opracowali Bruera i wsp. (1991) w Edmonton.
Dla jakich pacjentów jest przeznaczone narzędzie?
ESAS stosuje się u dorosłych z zaawansowanymi chorobami nowotworowymi i nienowotworowymi (np. niewydolnością serca, POChP, przewlekłą chorobą nerek) – w hospicjach, na oddziałach i w poradniach medycyny paliatywnej, w onkologii i opiece domowej. Wypełnienie zajmuje kilka minut, a wyniki zapisuje się na wykresie, co ułatwia śledzenie zmian.
Jak przeprowadzić badanie krok po kroku
W wersji ESAS-r pacjent ocenia nasilenie 9 objawów „w tej chwili” w skali 0–10: ból, zmęczenie, senność, nudności, brak apetytu, duszność, przygnębienie, lęk i ogólne samopoczucie; można dopisać dziesiąty objaw (np. zaparcia). Skalę najlepiej wypełnia sam pacjent; jeśli nie jest w stanie, pomaga mu opiekun lub personel, co należy zaznaczyć. Ocenę powtarza się regularnie, np. przy każdej wizycie lub codziennie w hospicjum, a wyniki zapisuje na wykresie.
Skala Oceny Objawów Edmonton (ESAS) – materiały źródłowe w PDF
Poniżej znajdziesz linki do materiałów w formacie PDF: publikacji źródłowych, opisów narzędzia oraz polskich opracowań i badań walidacyjnych. Pliki z sekcji „materiały w języku polskim” to przede wszystkim artykuły i opracowania – nie zawsze zawierają sam formularz. Narzędzie można stosować w praktyce klinicznej bez opłat; kopiując lub publikując formularz, podaj źródło (autorów i publikację oryginalną).
Interpretacja wyników
Dla każdego objawu przyjmuje się zwykle: 1–3 pkt – nasilenie łagodne, 4–6 pkt – umiarkowane, 7–10 pkt – ciężkie. Wynik ≥4 pkt jest sygnałem do pogłębionej oceny i modyfikacji leczenia objawowego. Zmiana o 1 pkt w pojedynczym objawie jest uznawana za istotną dla pacjenta. Suma wszystkich objawów (0–90) daje orientacyjny obraz ogólnego obciążenia, ale decyzje podejmuje się na podstawie poszczególnych objawów i ich zmian w czasie.
Rzetelność, trafność, czułość i swoistość – co mówią badania
ESAS służy do monitorowania objawów, a nie do rozpoznawania chorób. W opiece paliatywnej wynik ≥4 pkt dla danego objawu przyjmuje się zwykle jako umiarkowane, a ≥7 pkt jako ciężkie nasilenie, wymagające interwencji. Skala ma dobrą rzetelność test–retest i korelację z innymi miarami objawów, a za minimalną istotną klinicznie zmianę dla pojedynczego objawu uznaje się ok. 1 pkt (Hui i wsp., 2015). Wersja zrewidowana ESAS-r ma bardziej zrozumiałe definicje objawów.
Publikacja źródłowa: Bruera E i wsp., J Palliat Care 1991; Watanabe SM i wsp., J Pain Symptom Manage 2011 (ESAS-r).
Podobne skale i kwestionariusze
Sprawność chorych w opiece paliatywnej i onkologii opisują Skala Karnofsky’ego (KPS) i Skala sprawności ECOG (Zubroda), a w hospicjach – także skala PPS. Ból dokładniej ocenia Krótki Inwentarz Bólu (BPI), a lęk i depresję – Szpitalna Skala Lęku i Depresji (HADS). Szerszą ocenę objawów i potrzeb pacjenta daje kwestionariusz IPOS.
Źródła i dalsza lektura
Film instruktażowy (w języku angielskim)
Materiał ma charakter informacyjny i jest przeznaczony dla profesjonalistów ochrony zdrowia. Nie zastępuje oryginalnego podręcznika narzędzia, szkolenia wymaganego przez autorów ani oceny klinicznej.
