Skala ADL Katza, ang. Activities of Daily Living (ADL) – poniżej opisujemy, co ocenia to narzędzie, u jakich pacjentów się je stosuje, jak przebiega badanie i jak interpretować wynik. Omawiamy też wyniki badań nad rzetelnością i trafnością oraz wskazujemy publikację źródłową.
Film: Skala ADL Katza – omówienie
https://www.youtube.com/watch?v=R_dHVjL7ziQ
Co mierzy Skala ADL Katza?
Skala ADL (Activities of Daily Living), znana jako indeks Katza, ocenia samodzielność w podstawowych czynnościach życia codziennego, niezbędnych do samoobsługi: kąpieli, ubieraniu się, korzystaniu z toalety, przemieszczaniu się, kontrolowaniu zwieraczy i jedzeniu. Pozwala szybko określić, czy osoba potrzebuje pomocy innych w codziennej opiece, i śledzić zmiany sprawności, np. po hospitalizacji czy w przebiegu otępienia.
Dla jakich pacjentów jest przeznaczone narzędzie?
Skalę stosuje się przede wszystkim u osób starszych – w geriatrii, pielęgniarstwie, opiece długoterminowej, rehabilitacji i opiece domowej – a także u pacjentów przewlekle chorych, po udarze mózgu czy złamaniu szyjki kości udowej. Jest elementem Całościowej Oceny Geriatrycznej i pomaga planować zakres opieki oraz wsparcia po wypisie. Ocenę może wykonać pielęgniarka, lekarz, fizjoterapeuta lub terapeuta zajęciowy na podstawie obserwacji i rozmowy z pacjentem lub opiekunem.
Jak przeprowadzić badanie krok po kroku
Skala ADL Katza ocenia samodzielność w sześciu podstawowych czynnościach: kąpiel, ubieranie się, korzystanie z toalety, przemieszczanie się (np. z łóżka na krzesło), kontrolowanie zwieraczy oraz jedzenie. Ocenę przeprowadza się na podstawie obserwacji i wywiadu z pacjentem lub opiekunem.
W wersji stosowanej w Polsce za każdą czynność wykonywaną samodzielnie przyznaje się 1 pkt, a za czynność wymagającą pomocy – 0 pkt. Wynik mieści się w zakresie 0–6 pkt.
Skala ADL Katza – materiały źródłowe w PDF
Poniżej znajdziesz linki do materiałów w formacie PDF: publikacji źródłowych, opisów narzędzia oraz polskich opracowań i badań walidacyjnych. Pliki z sekcji „materiały w języku polskim” to przede wszystkim artykuły i opracowania – nie zawsze zawierają sam formularz. Narzędzie można stosować w praktyce klinicznej bez opłat; kopiując lub publikując formularz, podaj źródło (autorów i publikację oryginalną).
Interpretacja wyników
Najczęściej stosowany podział: 5–6 pkt – osoba sprawna, 3–4 pkt – osoba umiarkowanie niesprawna, 0–2 pkt – osoba znacznie niesprawna.
Wynik porównuje się z wcześniejszym poziomem funkcjonowania pacjenta – spadek o 1–2 pkt w krótkim czasie, np. po hospitalizacji, jest sygnałem do zaplanowania pomocy w domu i rehabilitacji. Utrata samodzielności zwykle postępuje w podobnej kolejności: najpierw kąpiel i ubieranie się, a jedzenie najpóźniej.
Rzetelność, trafność, czułość i swoistość – co mówią badania
Skala ADL nie jest testem diagnostycznym, dlatego nie podaje się jej czułości i swoistości. Ocenia się ją pod względem trafności (zgodność z obserwacją funkcjonowania, związek z ryzykiem instytucjonalizacji i umieralności) oraz rzetelności między oceniającymi.
Ograniczeniem jest efekt sufitu – u osób dobrze funkcjonujących skala nie wychwytuje wczesnych trudności, dlatego warto łączyć ją ze skalą IADL.
Indeks niezależności w czynnościach dnia codziennego opracował Sidney Katz z zespołem; pierwsza publikacja ukazała się w 1963 r. (JAMA). Kolejność utraty czynności opisana przez autorów odpowiada w przybliżeniu kolejności ich nabywania w rozwoju dziecka.
Publikacja źródłowa: Katz S i wsp., JAMA 1963.
Podobne skale i kwestionariusze
Bardziej szczegółową ocenę samodzielności daje Skala Barthel (10 czynności, 0–100 pkt), stosowana m.in. przy kwalifikacji do zakładów opieki długoterminowej. Czynności złożone – zakupy, gotowanie, przyjmowanie leków, finanse – ocenia Skala IADL Lawtona, a w rehabilitacji stosuje się też Skalę Niezależności Funkcjonalnej (FIM). Skala ADL Katza jest z nich najkrótsza i najłatwiejsza w użyciu.
Źródła i dalsza lektura
Film instruktażowy (w języku angielskim)
Materiał ma charakter informacyjny i jest przeznaczony dla profesjonalistów ochrony zdrowia. Nie zastępuje oryginalnego podręcznika narzędzia, szkolenia wymaganego przez autorów ani oceny klinicznej.
