Test rysowania zegara (CDT), ang. Clock Drawing Test (CDT) – poniżej opisujemy, co ocenia to narzędzie, u jakich pacjentów się je stosuje, jak przebiega badanie i jak interpretować wynik. Omawiamy też wyniki badań nad rzetelnością i trafnością oraz wskazujemy publikację źródłową.
Co mierzy Test rysowania zegara (CDT)?
Test rysowania zegara (CDT) to proste zadanie przesiewowe, w którym badany rysuje tarczę zegara z cyframi i ustawia wskazówki na podaną godzinę. Wykonanie wymaga współdziałania wielu funkcji: rozumienia polecenia, planowania, pamięci semantycznej, funkcji wzrokowo-przestrzennych, uwagi i sprawności ruchowej. Dlatego nieprawidłowy rysunek może być wczesnym sygnałem otępienia, zwłaszcza z zaburzeniami funkcji wykonawczych, ale także zaniedbywania stronnego czy apraksji.
Dla jakich pacjentów jest przeznaczone narzędzie?
Test stosuje się głównie u osób starszych z podejrzeniem zaburzeń poznawczych – w podstawowej opiece zdrowotnej, geriatrii, neurologii i psychiatrii, a także po udarze mózgu. Jest częścią Mini-Cog i MoCA, ale bywa wykonywany samodzielnie jako szybki przesiew. Ponieważ w niewielkim stopniu zależy od języka, przydaje się u osób słabo mówiących po polsku. Wynik jest mniej wiarygodny u osób z zaburzeniami wzroku, niedowładem ręki dominującej i bardzo niskim wykształceniem.
Jak przeprowadzić badanie krok po kroku
Badany otrzymuje czystą kartkę (lub kartkę z narysowanym okręgiem – zależnie od wersji) i ołówek. Polecenie brzmi zwykle: „Proszę narysować zegar ze wszystkimi cyframi i ustawić wskazówki tak, aby pokazywały godzinę jedenastą dziesięć”. Godzina 11:10 jest szczególnie wymagająca, ponieważ „dziesięć minut” trzeba przełożyć na cyfrę 2. Nie ma limitu czasu – zadanie trwa zwykle 1–2 minuty.
Rysunek ocenia się według wybranego systemu punktacji (np. Shulmana lub Sunderlanda) albo binarnie, jak w Mini-Cog. Czasem dodaje się drugą część – przerysowanie gotowego zegara – która pomaga odróżnić zaburzenia wykonawcze od wzrokowo-przestrzennych.
Test rysowania zegara (CDT) – materiały źródłowe w PDF
Poniżej znajdziesz linki do materiałów w formacie PDF: publikacji źródłowych, opisów narzędzia oraz polskich opracowań i badań walidacyjnych. Pliki z sekcji „materiały w języku polskim” to przede wszystkim artykuły i opracowania – nie zawsze zawierają sam formularz. Narzędzie można stosować w praktyce klinicznej bez opłat; kopiując lub publikując formularz, podaj źródło (autorów i publikację oryginalną).
Interpretacja wyników
Nie ma jednego obowiązującego systemu punktacji testu rysowania zegara. Najczęściej stosuje się skalę Shulmana (0–5 pkt), skalę Sunderlanda (1–10 pkt) lub ocenę binarną (prawidłowy / nieprawidłowy, jak w Mini-Cog). Ocenia się obecność i rozmieszczenie wszystkich cyfr, położenie i długość wskazówek oraz ogólną organizację rysunku.
Wynik interpretuje się zawsze według przyjętego systemu – w skali Sunderlanda wynik poniżej 6 pkt uznaje się zwykle za nieprawidłowy, a w skali Shulmana wynik zależy od kierunku punktacji opisanego w danej wersji. Charakterystyczne błędy (np. cyfry skupione po jednej stronie, brak wskazówek, perseweracje) mają znaczenie jakościowe i mogą sugerować zaburzenia wykonawcze lub zaniedbywanie stronne.
Rzetelność, trafność, czułość i swoistość – co mówią badania
W przeglądzie Shulmana (Int J Geriatr Psychiatry, 2000) średnia czułość i swoistość testu rysowania zegara w wykrywaniu otępienia wynosiły około 85%. Wartości te różnią się jednak znacznie w zależności od systemu punktacji, wykształcenia badanych i stadium choroby.
Test słabo wykrywa łagodne zaburzenia poznawcze, dlatego najlepiej stosować go razem z zadaniem pamięciowym (np. jako część Mini-Cog lub MoCA).
Rysowanie zegara stosowano w neurologii od początku XX wieku, a jako test przesiewowy otępienia upowszechniło się w latach 80. i 90. Opracowano kilkanaście systemów punktacji (m.in. Shulman, Sunderland, Mendez, Rouleau), które w badaniach porównawczych dawały podobne wyniki w wykrywaniu umiarkowanego otępienia.
Publikacja źródłowa: Shulman KI, Int J Geriatr Psychiatry 2000 (przegląd); Sunderland T i wsp., J Am Geriatr Soc 1989.
Podobne skale i kwestionariusze
Test zegara jest elementem kilku krótkich narzędzi przesiewowych: Mini-Cog łączy go z zapamiętaniem trzech słów, a MoCA i ACE-III – z oceną wielu innych funkcji poznawczych. Przy podejrzeniu otępienia pełniejszą ocenę funkcji poznawczych daje m.in. MMSE.
Źródła i dalsza lektura
Film instruktażowy (w języku angielskim)
Materiał ma charakter informacyjny i jest przeznaczony dla profesjonalistów ochrony zdrowia. Nie zastępuje oryginalnego podręcznika narzędzia, szkolenia wymaganego przez autorów ani oceny klinicznej.
